Kredki w ciemności: jak dzieci z Terezina przechowały nadzieję, gdy świat odebrał im miłość.

Zacznijmy od liczby, która zatrzymuje oddech

Wyobraź sobie szkolną salę gimnastyczną wypełnioną dziećmi. Teraz pomnóż ją kilkaset razy. Tak mniej więcej wyglądałoby zebranie wszystkich dzieci poniżej piętnastego roku życia, które przeszły przez obóz koncentracyjny Terezin. Historycy mówią o około 15 000 małych więźniów. Z tej ogromnej grupy wojnę przeżyło zaledwie około 100 osób. Ta liczba nie jest statystyką. To cała generacja, której pozwolono zniknąć.

Dlaczego więc chcę opowiedzieć tę historię w przyjaznym tonie? Ponieważ dzieci z baraków L 318 i L 417 same wybrały taki ton. Pisały wiersze, rysowały motyle, wystawiały operę i wydawały gazetkę. Dlatego dziś, zamiast skupiać się wyłącznie na rozpaczy, pokażę Ci, jak wyglądała nadzieja, gdy wszystko wokół mówiło, że nadzieja nie ma sensu. Jednocześnie nie będę ukrywać okrucieństwa, bo bez niego nie zrozumiesz, jak wielki był ten mały opór.

Barak L 318 i barak L 417 – dom, który nie był domem

Terezin, czyli dawna austriacka twierdza w północnych Czechach, miał pomieścić około 7 000 ludzi. Niemcy stłoczyli tam w szczytowym momencie ponad 58 000 więźniów. Dzieci oddzielono od rodziców i umieszczono w tak zwanych „domach dziecięcych”. Barak L 417, dawny budynek szkoły, stał się domem dla chłopców w wieku od dziesięciu do piętnastu lat. Barak L 318 przyjmował młodsze dzieci, często maluchy, które dopiero uczyły się czytać. W każdym pokoju spało po dwadzieścia, trzydzieści, czasem czterdzieści osób na piętrowych pryczach.
Co ciekawe, właśnie w tych zatłoczonych pokojach narodziło się coś wyjątkowego. Dorośli opiekunowie, zwani wychowawcami, potajemnie organizowali lekcje, choć Niemcy zakazali nauczania. Dzieci uczyły się historii, matematyki i języków, a tablicę zastępowała ściana lub kawałek tektury. Ponadto każdy pokój wybierał własny samorząd, wymyślał hymn i godło. W baraku L 417 pokój numer 1 nazwał się „Republiką Szkid” i wydawał własną gazetę. W ten sposób dzieci odzyskiwały kawałek godności, którą system próbował im odebrać.

Okrucieństwo bez twarzy – gdy brak miłości staje się narzędziem

Zatrzymajmy się jednak na chwilę, bo historia Terezina pokazuje coś przerażającego. Okrucieństwo nie zawsze krzyczy. Czasem po prostu podpisuje dokumenty. Urzędnicy w czystych mundurach układali listy transportowe, kalkulowali racje żywnościowe i planowali, ile dzieci zmieści się w wagonie. Nikt z nich nie musiał nienawidzić konkretnego dziecka. Wystarczyło, że przestali widzieć w nim człowieka. Właśnie ten brak miłości, ta zimna obojętność, zabijał skuteczniej niż wybuchy wściekłości.
Co więcej, Niemcy celowo wykorzystywali więzi rodzinne jako broń. Rozdzielali matki i dzieci, a następnie ogłaszali transport „na wschód”, czyli do Auschwitz. Rodzice często zgłaszali się dobrowolnie, aby towarzyszyć dziecku w drodze, nie wiedząc, że droga kończy się w komorze gazowej. System karmił ludzi fałszywymi obietnicami, a potem odbierał im wszystko. Dzieci głodowały, chorowały na tyfus i szkarlatynę, umierały z braku lekarstw. Mimo to sprawcy prowadzili skrupulatną ewidencję, jak gdyby chodziło o towar, a nie o chłopców i dziewczynki z imionami, marzeniami i ulubionymi zabawkami.

Kredki, wiersze i gazetka „Vedem” – nadzieja w praktyce

Na szczęście do Terezina trafiła również Friedl Dicker-Brandeis, artystka wykształcona w Bauhausie. Przywiozła ze sobą walizkę pełną farb i papieru, a następnie zaczęła prowadzić lekcje rysunku. Nie uczyła dzieci techniki. Uczyła je oddychać. Prosiła, by malowały wspomnienia z domu, marzenia o przyszłości, kolory, które lubią. Dzieci rysowały motyle, ogrody, rodziny przy stole, ale także transporty i druty kolczaste. Przed własną deportacją Friedl ukryła dwie walizki z ponad czterema tysiącami rysunków. Dzięki temu dziś możemy je oglądać w Muzeum Żydowskim w Pradze.

Równocześnie chłopcy z baraku L 417 wydawali tygodnik „Vedem”, czyli „Prowadzimy”. Jego redaktor naczelny, Petr Ginz, miał czternaście lat. Pisał felietony, reportaże z obozowej kuchni i wiersze. W jednym z nich zapytał, czy wojna może kiedykolwiek się skończyć, a następnie odpowiedział sobie, że tak, bo wiosna zawsze wraca. Petr zginął w Auschwitz w 1944 roku. Jednak jego słowa przetrwały, a jego rysunek Ziemi widzianej z Księżyca poleciał w 2003 roku w kosmos z izraelskim astronautą Ilanem Ramonem. Trudno znaleźć lepszy dowód na to, że nadzieja potrafi pokonać czas.

Opera Brundibár i wielkie kłamstwo

Jednym z najbardziej poruszających rozdziałów tej historii jest dziecięca opera „Brundibár”. Dzieci z Terezina wystawiły ją ponad pięćdziesiąt razy. Fabuła opowiada o dwójce rodzeństwa, które pokonuje złego kataryniarza dzięki pomocy przyjaciół. Każde dziecko na widowni rozumiało, kogo symbolizuje Brundibár. Finałowa pieśń o zwycięstwie nad tyranem brzmiała jak modlitwa i jak manifest jednocześnie. Dzieci śpiewały ją z pełnym przekonaniem, choć skład zespołu zmieniał się po każdym transporcie.

Niestety, Niemcy postanowili wykorzystać ten talent. W czerwcu 1944 roku zaprosili do Terezina delegację Czerwonego Krzyża. Wcześniej odmalowali fasady, otworzyli fałszywą kawiarnię, posadzili kwiaty i wysłali tysiące ludzi do Auschwitz, aby obóz wyglądał mniej zatłoczony. Delegaci obejrzeli „Brundibára”, zjedli ciastka i napisali pozytywny raport. Następnie nakręcono film propagandowy, a wkrótce potem większość małych aktorów trafiła do komór gazowych. Ta historia pokazuje, jak bardzo system potrafił zbezcześcić nawet dziecięcą radość. Mimo to pieśń z „Brundibára” śpiewa się dziś na całym świecie, a kłamstwo propagandy już dawno się rozpadło.

Co możemy zabrać ze sobą z Terezina

Być może zastanawiasz się, po co wracać do tak bolesnych wydarzeń. Odpowiedź jest prosta. Dzieci z baraków L 318 i L 417 pokazały nam coś, czego nie znajdziemy w żadnym podręczniku motywacji. Udowodniły, że nadzieja nie jest naiwnością. Nadzieja to decyzja, którą podejmujemy każdego ranka, nawet gdy okoliczności krzyczą, że to bez sensu. Dzieci rysowały, śpiewały i uczyły się, bo wierzyły, że ktoś kiedyś to zobaczy. Dziś to my jesteśmy tymi „kimś”.

Dlatego warto pamiętać o drugiej lekcji. Okrucieństwo zaczyna się tam, gdzie kończy się miłość. Nie zawsze przychodzi w mundurze i z karabinem. Czasem przybiera formę obojętności, uprzedzenia albo wygodnego milczenia. Jeśli więc zastanawiasz się, jak uczcić pamięć tych około 15 000 dzieci, zacznij od czegoś małego. Zauważ człowieka obok siebie. Odwiedź Muzeum Żydowskie w Pradze lub Terezin. Opowiedz tę historię dalej. Dzieci z Terezina wierzyły, że wiosna zawsze wraca. Zadbajmy, aby ich wiara miała sens.

Autor

admin

lubię grafikę, wolność, prawdę i piękno

Dodaj komentarz