Wyobraź sobie biuro z początku lat 70. Na biurku stoi komputer, ale nie ma ikon, okien ani kolorowego pulpitu. Zamiast tego użytkownik wpisuje polecenia na klawiaturze i czeka na wynik. Dokumenty drukują się na papierze z charakterystycznymi perforowanymi brzegami, a komputery są wielkimi, drogimi maszynami dostępnymi głównie dla naukowców.
A teraz przenieśmy się do laboratorium Xerox PARC w kalifornijskim Palo Alto. Tam, w tym samym czasie, badacze pracowali już z komputerem wyposażonym w mysz, ekran graficzny, sieć, elektroniczną pocztę i drukarkę laserową. Nie był to gadżet z filmu science fiction, lecz działający prototyp biura przyszłości.
Eksperyment z przyszłością
Xerox Palo Alto Research Center powstało w 1970 roku. Firma Xerox słynęła wówczas przede wszystkim z kopiarek, ale jej kierownictwo zauważyło, że przyszłość biur będzie związana nie tylko z kopiowaniem dokumentów, lecz także z cyfrowym przetwarzaniem informacji.
Do Kalifornii sprowadzono wybitnych inżynierów, programistów i naukowców. Otrzymali wyjątkową swobodę działania. Nie musieli od razu tworzyć produktu, który przyniesie zysk. Mieli zastanawiać się nad tym, jak ludzie będą pracować za dziesięć, dwadzieścia lub trzydzieści lat.
Rezultatem był Xerox Alto — komputer zaprezentowany na początku lat 70. Choć wyglądał niepozornie, zawierał rozwiązania, które dziś uznajemy za oczywiste.
Komputer z ekranem zamiast terminala
Alto miał ekran graficzny, na którym można było wyświetlać nie tylko litery, lecz także obrazy, linie i różne kroje pisma. Użytkownik mógł zobaczyć na monitorze dokument niemal dokładnie w takiej postaci, w jakiej później pojawiał się na papierze.
To właśnie stąd wzięła się idea WYSIWYG — „What You See Is What You Get”, czyli „to, co widzisz, jest tym, co otrzymasz”. Dzisiaj korzystamy z niej podczas pisania w edytorze tekstu, projektowania ulotki czy tworzenia strony internetowej.
Do obsługi Alto służyła mysz. W tamtych czasach był to niezwykle nowatorski pomysł. Zamiast zapamiętywać skomplikowane komendy, można było wskazać obiekt na ekranie, kliknąć go i wykonać określoną czynność.
Narodziny ikon, okien i pulpitu
Badacze PARC stworzyli również graficzny interfejs użytkownika. Dokumenty i programy przedstawiano za pomocą symboli, a różne zadania można było wykonywać w osobnych oknach.
Brzmi znajomo? To właśnie fundament współczesnych systemów operacyjnych. Pulpit, foldery, kosz, menu, ikony i przeciąganie plików nie pojawiły się nagle w komputerach Apple czy Microsoftu. Ich ważne koncepcje rozwijano wcześniej w Xerox PARC.
W 1973 roku powstał także system Smalltalk — środowisko programistyczne i język, który pozwalał użytkownikowi w sposób interaktywny pracować z obiektami na ekranie. Smalltalk wywarł ogromny wpływ na późniejsze języki programowania i projektowanie interfejsów.
Ethernet, czyli komputery zaczynają rozmawiać
Jednym z najważniejszych osiągnięć PARC był Ethernet. Początkowo służył do łączenia komputerów Alto w lokalną sieć. Dzięki niemu pracownicy mogli wymieniać pliki, korzystać ze wspólnych urządzeń i komunikować się bez przenoszenia danych na fizycznych nośnikach.
Dziś Ethernet kojarzy się głównie z przewodowym połączeniem internetowym, routerem lub kablem sieciowym. Jego znaczenie jest jednak znacznie większe. Idea lokalnej sieci komputerowej stała się podstawą funkcjonowania biur, centrów danych i wielu współczesnych systemów informatycznych.
Drukarka laserowa i cyfrowe dokumenty
Xerox PARC odegrał również kluczową rolę w rozwoju drukarki laserowej. W 1973 roku uruchomiono system EARS, który łączył komputer Alto, Ethernet oraz technologię laserowego drukowania.
Drukarka laserowa pozwalała szybko tworzyć dokumenty o wysokiej jakości, zawierające tekst i grafikę. Była ogromnym krokiem naprzód w porównaniu z wcześniejszymi drukarkami, które często drukowały wyłącznie proste znaki.
Co ciekawe, rozwój tej technologii przyczynił się później do powstania całego rynku drukarek biurowych. Wiele współczesnych urządzeń korzysta z idei opracowanych przez badaczy Xerox.
Dlaczego Xerox nie zdobył świata?
Największy paradoks historii PARC polega na tym, że laboratorium wymyśliło wiele elementów współczesnej informatyki, ale nie zawsze potrafiło zamienić je w masowy sukces.
Xerox stworzył komputer Star, który w 1981 roku oferował graficzny interfejs, mysz, sieć Ethernet i obsługę drukarki laserowej. Był jednak bardzo drogi i przeznaczony głównie dla dużych firm.
W tym samym czasie przedstawiciele Apple odwiedzili PARC i zobaczyli działające tam rozwiązania. Idee graficznego interfejsu wpłynęły na rozwój komputerów Lisa i Macintosh. Później podobne koncepcje rozpowszechniły się w systemach Microsoft Windows oraz w produktach wielu innych firm.
Nie oznacza to jednak, że Apple czy Microsoft po prostu „skopiowały” gotowy komputer. Ich zasługą było dopracowanie pomysłów, obniżenie kosztów i dostosowanie ich do potrzeb milionów użytkowników. PARC natomiast pokazał, że komputer może być narzędziem przyjaznym, wizualnym i osobistym.
Dziedzictwo PARC
Kiedy dziś przesuwamy kursor, otwieramy nowe okno, zapisujemy dokument w folderze, drukujemy grafikę albo łączymy komputer z siecią, korzystamy z idei, które dojrzewały w laboratoriach Xerox PARC.
Największym wynalazkiem tego ośrodka nie był pojedynczy sprzęt ani program. Była nim wizja: komputer nie powinien być tajemniczą maszyną dla specjalistów. Powinien stać się narzędziem codziennej pracy, komunikacji i twórczości.
Xerox PARC nie tylko przewidział przyszłość. W pewnym sensie zbudował jej pierwszy działający model — a potem pozwolił, by inni nauczyli się, jak uczynić ją powszechną.